Source scans · vol_II_p152
recto · open full
scan recto
verso · open full
scan verso
Bṛhaddeśī · Volume II
pp. 286–287folio 152
Devanāgarī (Bṛhaddeśī)
2. Gāthā आर्यालक्षणसंयुक्ता गाथा प्राकृतभाषया ।4 गीयते पूर्ववद् रम्या छन्दोलक्षणवेदिभि:॥11 Mānaso IV.16.256.1
आर्येव प्राकृते गेया स्यात् पञ्चचरणाश्रया ।
त्रिपदी षट्पदी गाथेत्यपरे सूरयो जगुः॥
SR IV.232.2 3. Dvipathaka गातव्या (व्य:) स्वरसंयुक्तस्तालेन परिवर्जिता: (त:) । प्रबन्धो द्विपथाभिज्ञो गीतविद्याविशारदै: ॥5 Mānaso IV.16.261. छन्दसा द्विपथेन स्याद् द्विपथ: स्वरमुक्तिक: ।12 तालहीन: सतालो वा स च ज्ञेयश्रतुर्विध:॥10
स्वरैरेकोऽन्य: प्रयोगै: सोभयानुभयौ परौ ।
प्राकृते दोहसंज्ञोऽसौ तस्य भेदा नव त्विमे ॥
SR IV.232-34. 8. Reconstruction based on - कयापि भाषया क्लृप्ता ...... भाषया तु यया कया..... Mānaso IV.16.316, 318. 9. Reconstruction based on S Rāj I.3.3.32 b.
येन केनापि तालेन रागेणाभिमतेन च।
10. cf. (i)
गीयते स्वरसंयुक्ता गीतज्ञैध चतुष्पदी
Mānaso IV.16.285.
समे पोडश मात्रा: स्यु: पादे पञ्चदशायुजि ।
(ii)
यस्यां भित्रार्थयमकावधौ सा तु चतुष्पदी
स्वरतेनकसंयुक्ता तेनकन्याससंयुता ॥13 SR IV.271,272. 11. This line seems to pertain to the description of dodhaka, which is incomplete due to a break in the text. 12. The description of totaka is missing due to a break in the text. The following extracts from other texts are relevant for filling the gap-
येन केनापि तालेन रागेणाभीप्सितेन च।
(i)
गातव्यस्ता (स्तो)टको नाम प्रबन्धो गीतवेदिभि:॥
Mānaso IV.16.267,
तोटकच्छन्दसा न्यस्तस्वरोऽङ्ग्रयन्ते तु तोटक:।
(ii) SR IV. 244.
ordered sequence list
Numbered critical-edition footnotes citing Sanskrit source passages with references to Mānasollāsa (Mānaso) and Saṅgītaratnākara (SR) — Endnotes/footnotes on Brihaddesi p.286, covering prabandha varieties (gāthā, dvipathaka, ḍoḍhaka, toṭaka) with reconstructions and parallel citations
2 · . · · G · ā · t · h · ā · · — · · ā · r · y · ā · l · a · k · ṣ · a · ṇ · a · s · a · ṃ · y · u · k · t · ā · · g · ā · t · h · ā · · p · r · ā · k · ṛ · t · a · b · h · ā · ṣ · a · y · ā · · | · · g · ī · y · a · t · e · · p · ū · r · v · a · v · a · d · · r · a · m · y · ā · · c · h · a · n · d · o · l · a · k · ṣ · a · ṇ · a · v · e · d · i · b · h · i · ḥ · · | · | · · ( · M · ā · n · a · s · o · · I · V · . · 1 · 6 · . · 2 · 5 · 6 · . · ) · · ; · · ā · r · y · a · i · v · a · · p · r · ā · k · ṛ · t · e · · g · e · y · ā · · s · y · ā · t · · p · a · ñ · c · a · c · a · r · a · ṇ · ā · ś · r · a · y · ā · · | · · t · r · i · p · a · d · ī · · ṣ · a · ṭ · p · a · d · ī · · g · ā · t · h · e · t · y · a · p · a · r · e · · s · ū · r · y · o · · j · a · g · u · ḥ · · | · | · · ( · S · R · · I · V · . · 2 · 3 · 2 · . · )
3 · . · · D · v · i · p · a · t · h · a · k · a · · — · · g · ā · t · a · v · y · ā · · ( · v · y · a · : · ) · · s · v · a · r · a · s · a · ṃ · y · u · k · t · a · s · t · ā · l · e · n · a · · p · a · r · i · v · a · r · j · i · t · ā · ḥ · · ( · t · a · i · ḥ · ) · · | · · p · r · a · b · a · n · d · h · o · · d · v · i · p · a · t · h · ā · b · h · i · j · ñ · o · · g · ī · t · a · v · i · d · y · ā · v · i · ś · ā · r · a · d · a · i · ḥ · · | · | · · ( · M · ā · n · a · s · o · · I · V · . · 1 · 6 · . · 2 · 6 · 1 · . · ) · · ; · · c · h · a · n · d · a · s · ā · · d · v · i · p · a · t · h · e · n · a · · s · y · ā · d · · d · v · i · p · a · t · h · a · ḥ · · s · v · a · r · a · m · u · k · t · i · k · a · ḥ · · | · · t · ā · l · a · h · ī · n · a · ḥ · · s · a · t · ā · l · o · · v · ā · · s · a · · c · a · · j · ñ · e · y · a · ś · c · a · t · u · r · v · i · d · h · a · ḥ · · | · | · · s · v · a · r · a · i · r · e · k · o · a · n · y · a · ḥ · · p · r · a · y · o · g · a · i · · s · o · b · h · a · y · ā · n · u · b · h · a · y · a · u · · p · a · r · a · u · · | · · p · r · ā · k · ṛ · t · e · · d · o · h · a · s · a · ṃ · j · ñ · o · a · s · a · u · · t · a · s · y · a · · b · h · e · d · ā · · n · a · v · a · · t · v · i · m · e · · | · | · · ( · S · R · · I · V · . · 2 · 3 · 2 · - · 3 · 4 · . · )
8 · . · · R · e · c · o · n · s · t · r · u · c · t · i · o · n · · b · a · s · e · d · · o · n · · — · · k · a · y · ā · p · i · · b · h · ā · ṣ · a · y · ā · · k · ṛ · t · ā · · . · . · . · . · . · . · . · . · . · · ; · · b · h · ā · ṣ · a · y · ā · · t · u · · y · a · y · ā · · k · a · y · ā · · . · . · . · . · . · . · . · . · . · · ( · M · ā · n · a · s · o · · I · V · . · 1 · 6 · . · 3 · 1 · 6 · , · · 3 · 1 · 8 · . · )
9 · . · · R · e · c · o · n · s · t · r · u · c · t · i · o · n · · b · a · s · e · d · · o · n · · S · · R · ā · j · · I · . · 3 · . · 3 · . · 3 · 2 · · b · .
1 · 0 · . · · c · f · . · · ( · i · ) · · y · e · n · a · · k · e · n · ā · p · i · · t · ā · l · e · n · a · · r · ā · g · e · ṇ · ā · b · h · i · m · a · t · e · n · a · · c · a · · | · · g · ī · y · a · t · e · · s · v · a · r · a · s · a · ṃ · y · u · k · t · ā · · g · ī · t · a · j · ñ · a · i · ś · c · a · · c · a · t · u · ṣ · p · a · d · ī · · | · | · · ( · M · ā · n · a · s · o · · I · V · . · 1 · 6 · . · 2 · 8 · 5 · . · ) · · ; · · ( · i · i · ) · · s · a · m · e · · ṣ · o · ḍ · a · ś · a · · m · ā · t · r · ā · ḥ · · s · y · u · ḥ · · p · ā · d · e · · p · a · ñ · c · a · d · a · ś · ā · y · u · j · i · · | · · y · a · s · y · ā · ṃ · · b · h · i · n · n · ā · r · t · h · a · y · a · m · a · k · ā · v · a · r · d · h · a · u · · s · ā · · t · u · · c · a · t · u · ṣ · p · a · d · ī · · | · | · · s · v · a · r · a · t · e · n · a · k · a · s · a · ṃ · y · u · k · t · ā · · t · e · n · a · k · a · n · y · ā · s · a · s · a · ṃ · y · u · t · ā · · | · | · · ( · S · R · · I · V · . · 2 · 7 · 1 · , · 2 · 7 · 2 · . · )
1 · 1 · . · · T · h · i · s · · l · i · n · e · · s · e · e · m · s · · t · o · · p · e · r · t · a · i · n · · t · o · · t · h · e · · d · e · s · c · r · i · p · t · i · o · n · · o · f · · ḍ · o · ḍ · h · a · k · a · , · · w · h · i · c · h · · i · s · · i · n · c · o · m · p · l · e · t · e · · d · u · e · · t · o · · a · · b · r · e · a · k · · i · n · · t · h · e · · t · e · x · t · .
1 · 2 · . · · T · h · e · · d · e · s · c · r · i · p · t · i · o · n · · o · f · · t · o · ṭ · a · k · a · · i · s · · m · i · s · s · i · n · g · · d · u · e · · t · o · · a · · b · r · e · a · k · · i · n · · t · h · e · · t · e · x · t · . · · T · h · e · · f · o · l · l · o · w · i · n · g · · e · x · t · r · a · c · t · s · · f · r · o · m · · o · t · h · e · r · · t · e · x · t · s · · a · r · e · · r · e · l · e · v · a · n · t · · f · o · r · · f · i · l · l · i · n · g · · t · h · e · · g · a · p · · — · · ( · i · ) · · y · e · n · a · · k · e · n · ā · p · i · · t · ā · l · e · n · a · · r · ā · g · e · ṇ · ā · b · h · ī · p · s · i · t · e · n · a · · c · a · · | · · g · ā · t · a · v · y · a · s · t · ā · · ( · s · t · o · ) · ṭ · a · k · o · · n · ā · m · a · · p · r · a · b · a · n · d · h · o · · g · ī · t · a · v · e · d · i · b · h · i · ḥ · · | · | · · ( · M · ā · n · a · s · o · · I · V · . · 1 · 6 · . · 2 · 6 · 7 · . · ) · · ; · · ( · i · i · ) · · t · o · ṭ · a · k · a · c · c · h · a · n · d · a · s · ā · · n · y · a · s · t · a · s · v · a · r · o · a · ? · g · ī · y · a · n · t · e · · t · u · · t · o · ṭ · a · k · a · ḥ · · | · · ( · S · R · · I · V · . · 2 · 4 · 4 · . · )
— 2. 3. 8. 9. 10. 11. 12.
English — Sharma
! PÄTHAVIMARŠA 13. The description is incomplete.
प्रथमे च तृतीये च पञ्चमे तिथिसंज?्ञया ।
(i) cf.
द्वितीये च तृतीये(चतुर्थे) च मात्रा भास्करसंज?्ञया ॥
ईंदुक् पञ्चदशधानो दोहकेन समन्वितः।
वस्तुनाम प्रबन्धोऽयं मुनिभिः परिकोर्तितः ॥
इंदुग्विधः प्रवन्धोऽसी नाटकैरपि गीयते ।
भरतोक्तप्रकारेण नानारससमुद्भवः॥
Mānaso IV.16.294 -298.
मात्राः पञ्चदशाधेऽङ्ग्र तृतीये पञ्चमे तथा।
(ii)
तुर्यास्तुर्ये द्वितीये च स्वरपाटान्तमादिमम् ॥
अपरं स्वरतेनान्तमधं तदनु दोधकः।
यस्य स्यात् तेनकन्यासस्तद्वस्तु कवयो विदु ॥
SR 1V.275,276.
यस्यार्थमादिमं प्रान्तं स्वरपाटं तथा परम् ॥
(iii)
स्वरतेनान्तमधी स्याद् दोहकस्तु ततः परः।
तेनन्यासं च तद्वस्तु तल्लक्ष्म प्रागुदाहतम् ॥
S Rāj I.4.3.39.
पदैः स्वरैः क्रीञ्चपदः प्रतितालेन गीयते ।
14. cf.
स्वरन्यासः स तत्राम्ना छन्दसा मुक्तकोऽथवा ॥
SR IV.221.
पदद्वयतेन (पदद्वयं प्रयत्नेन) समानगणसम्मितम् ।
15. cf.
संस्कृतं च तथा दे[श्यं] कार्यं हंसपदे बुधैः ॥
अप(य)मेकः संस्कृतः पादस्तदन्यो देशभाषया।
गीयते प्राससंयुक्तः प्रोक्तो हंसपदाभिधः ॥
Mānaso IV.16.321, 323.
तालद्वयसमायुक्तः पदपाटोपशोभितः।
16. cf.
पदैः प्रश्नोत्तरैर्युक्तः स प्रोक्तः शुकसारिकः ॥
गद्ये वा पद्यबन्धे वा तालद्वयनियोज?िता।
प्रश्नोत्तरपदैः पार्देगेयं(गेया) स्याच्छुकसारिका ॥8
कर्णाटलाटभाषाभ्या प्रश्लोत्तरपदैर्युता ।
भीयते या तु गीतज्ञैः सा भवेच्छुकसारिका ।
इंदृक्प्रश्रोत्तरैर्युक्ता वाञ्छितार्थेऽभियोज?िता ।
रसेन येन केनापि गातव्या शुकसारिका ॥15 Mānaso IV.16.326-29.
1.[attribution] Mānaso is a musicological treatise cited for descriptions of various prabandha formsMānaso IV.16.256.
2.[attribution] SR (likely Sangita Ratnakara) is a musicological treatise providing alternative descriptions of prabandha categoriesSR IV.232.
4.[definition]Gāthā is a song genre characterized by Ārya meter combined with Prakrit languageआर्यालक्षणसंयुक्ता गाथा प्राकृतभाषया ।
5.[definition]Dvipathaka is a composition (prabandha) to be sung with melodic notes and tāla, known to musical scholarsगातव्या (व्यः) स्वरसंयुक्तस्तालेन परिवर्ज?िताः (तः) । प्रबन्धो द्विपथाभिज?्ञो गीतविद्याविशारदैः ॥
6.[definition]Totaka is a prabandha performed by music scholars with melodic notes arranged according to totaka meterगातव्यस्ता (स्तो)टको नाम प्रबन्धो गीतवेदिभिः॥
7.[definition]Hamsapada (swan step) is a form where one foot is composed in Sanskrit and another in the regional/vernacular languageअप(य)मेकः संस्कृतः पादस्तदन्यो देशभाषया। गीयते प्राससंयुक्तः प्रोक्तो हंसपदाभिधः ॥
8.[definition]Shukasārika is a form composed in verse or prose employing dual tāla with question-answer structured phrasesगद्ये वा पद्यबन्धे वा तालद्वयनियोज?िता। प्रश्नोत्तरपदैः पार्देगेयं(गेया) स्याच्छुकसारिका ॥
9.[enumeration]Gāthā can be based on five, three, or six metrical feet, according to different authoritiesआर्येव प्राकृते गेया स्यात् पञ्चचरणाश्रया । त्रिपदी षट्पदी गाथेत्यपरे सूरयो जगु॥
10.[enumeration]Dvipathaka can be performed with or without tāla (rhythmic cycle)तालहीनः सतालो वा स च ज?्ञेयश्रतुर्विधः॥
11.[structural]Gāthā is sung melodiously by those who know metrical characteristics, following the pattern of prior formsगीयते पूर्ववद् रम्या छन्दोलक्षणवेदिभिः॥
12.[structural]Dvipathaka is known as a liberation in melodic notes (svara-mukti) achieved through two paths of meterछन्दसा द्विपथेन स्याद् द्विपथः स्वरमुक्तिकः ।
13.[structural]Dodhaka is a prabandha form with specific structural characteristics involving tенака placement and melodic structureस्वरतेनकसंयुक्ता तेनकन्याससंयुता ॥
14.[structural]Hamsapada is characterized by melodic ornament and dual tāla structure in its metrical feetतालद्वयसमायुक्तः पदपाटोपशोभितः।
15.[structural]Shukasārika is sung using question-answer phrases adapted to any desired rasa (aesthetic sentiment)रसेन येन केनापि गातव्या शुकसारिका ॥
1.[attribution]Mānaso is a musicological treatise cited for descriptions of various prabandha formsMānaso IV.16.256.
2.[attribution]SR (likely Sangita Ratnakara) is a musicological treatise providing alternative descriptions of prabandha categoriesSR IV.232.
3.[attribution]S Rāj (likely Sangita Raja) is a musicological source providing structural details of prabandha formsS Rāj I.3.3.32 b.
8.[definition] Shukasārika is a form composed in verse or prose employing dual tāla with question-answer structured phrasesगद्ये वा पद्यबन्धे वा तालद्वयनियोज?िता। प्रश्नोत्तरपदैः पार्देगेयं(गेया) स्याच्छुकसारिका ॥
15.[structural] Shukasārika is sung using question-answer phrases adapted to any desired rasa (aesthetic sentiment)रसेन येन केनापि गातव्या शुकसारिका ॥