Source scans · vol_II_p153
recto · open full
scan recto
verso · open full
scan verso
Bṛhaddeśī · Volume II
pp. 288–289folio 153
← II p152 index II p154 →
Devanāgarī (Bṛhaddeśī)
प्रथमार्धं स्वरैज्ञेंयं द्वितीयं बिरूदै: पुन: ।
17. cf.(i)
हयलीलागणैर्बद्धं हयलीलाक्रमस्त्वयम् ॥
Mānaso IV.16.332. हयलीलेन तालेन हयलीलाऽपि गीयते ।5 (ii)
अन्यलक्षणमेतस्यां गजलीलावदिष्यते ॥
छन्दसा हयतालेन (लीलेन) केचिदेतां विदुर्विद:॥
S Rāj II.4.3.111.
यत्र पूर्वार्धमार्यायाः सतालं परिगीयते ।
(iii)
स(अ ?) तालमुत्तरार्घं तु हयलीला निगद्यते ॥
Ra Kau III.117. 18. Reconstruction in the first and second foot based on SR IV. 212c, 213b.
हयलीलाप्रकारेण भवेद् या लक्षणान्विता ।
cf.(i)
तालेन गजलीलेन गजलीला प्रकीर्त्यते ॥
गजलीलस्य तालस्य प्राणैर्बद्धं पदं बुधै: ।7
गीयते यत्र गीतज्ञैर्गजलीला हि सा भवेत् ॥
Mānaso IV.16,333,335.
आर्यैव यदि गीयेत तालेन गजलीलया ।
(ii)
गजलीला तदा, गद्यपद्यजेति द्विधैव सा ॥
पद्यजा तत्र विज्ञेया चतुर्धा, तद्विविच्यते ।
स्वरैराद्यं दलं गीत्वा बिरुदैर्गीयते परम् ॥
सतालैरेकिकास्तिस्र: परा[:]स्यु: क्रमतो यथा ।
पूर्वार्धे चोत्तरार्धे चोभयार्धो तालयोगत: ॥
S Rāj 11.4.3.108-110.
स्वरै: पाटैश्च विरुदैस्तेनकैयां विरच्यते ॥
19. cf.
सिंहलीलेन तालेन सिंहलील: स उच्यते ।
SR IV.279,280.
स्वरपदान्वितान्यष्टी पदकानि भवन्ति चेत् ।
20. cf.
अष्टौ रागास्तथा ताला: स स्यात् शरभलीलक: ॥
पदे पदे भवेद् रागस्तालश्चान्य: पदे पदे ।8
पादान्तस्वरपाटाभ्यां ज्ञेयं शरभलीलकम् ॥
Mānaso IV.16.336 -338.
स्वरै: पाटै: पदैरुक्तस्त्रिभङ्गि: स च पश्चधा ।
21. cf.
एकस्त्रिमङ्गितालेन वृत्तेनान्यस्त्रिमङ्गिना ॥
रागैस्तालैस्त्रिभियंद्वा यद्वा यृत्तत्रयान्वित:
यद्वा देवत्रयस्तुत्या तालद्वैगुण्यमुक्तकः ॥
SR IV.283,284.
English — Sharma
ė PÄTHAVIMARŚA 22. cf.
आदितालेन संयोज?्य यत्र खण्डं चतुष्टयम् ।
पदपाताष्टकाद् गेयः सिंहविक्रान्तसंज?्ञकः ॥
सानुप्रासं पदहुन्हु खण्डमेकं प्रकीर्त्यते ।
पदान्ते पाटविन्यासैः सिंहविक्रान्तसंज?्ञके ॥
Mānaso IV.16.356-358. 23. cf.
पादो नभजवैर्युक्तः कर्तव्यः स्वमनीषया ।
पश्चात् स्वराः प्रयोक्तव्याः प्रबन्धे कलहंसके ॥
ईदृग् लक्ष्मपदं सर्वे गीत्वा गायेत् ततः स्वरान् ।
झम्पातालेन मेधावी प्रबन्धे कलहंसके ॥
Mānaso IV.16.324,325.14
तेनैरधं द्विपद्यधं घटस्तेनकमुक्तिकः ।
24. cf.(i) SR IV.246. (ii)
द्विपद्या यस्य पूर्वार्धम् उत्तरार्धं तु तेनके ।
व्युत्क्रमेणापि रचितः स घटस्तेनमुक्तकः ।
पदान्तरैरिहाभोगस्तालोऽयं कैश्चिदिष्यते ॥
Sam Śi Bīkā. p. 21. 25. cf.
पदे सत्यं समादाय विहाय यमकस्थितिम् ।
आवृत्त्या क्रियते यस्तु चक्रवालः स कथ्यते ॥
गद्ये वा पद्यवन्धे वा वर्णनानान्तशोभितः।
नादत्ते स्वरसंयुक्तो ज?ेगीयते (गीयते) चक्रवालकः ॥
Mānaso IV.16.304,307. 26. cf.
मुरजाक्षरसंयुक्तै स्वरैयंद् गीयते विदा ।
तद् बन्धकरणं नाम यत् स्वरैः स्यात् सतेनकैः ॥
S Rāj II.4.2.214.
पदैर्वहुविधैर्नव्यैस्तालेन च समन्वितः।
27. cf.
वर्ण्यनामसमोपेतः कैवाडः परिगीयते ॥
Mānaso IV.16.430.15 28. cf.
द्विपदीछन्दसार्थं च मर्घं(स्यादर्घ) तेनसंयुतम् ।
पूर्वापरोक्तयोरत्र न पदे नियमो भवेत् ॥
Mānaso IV.16.299.
सङ्गीते धातुकरणैः स्वरैरेवं हि गीयते ।
29. cf.
गातुर्वर्ण्यस्य नाम स्यादाभोगे वर्तिनी तु सा ॥
प्रतितालो लघुर्मन्दः कङ्कालश्च हुडुककः ।
पश्चैते वर्णगीताः स्युर्वर्तन्या न हुतो लयः ॥
Mānaso IV.16.438,439.
← II p152 index II p154 →
Sanskrit attestations (14)
2.[definition]Chakravala is created by repetition with the pada retained, excluding yamaka positionपदे सत्यं समादाय विहाय यमकस्थितिम् । आवृत्त्या क्रियते यस्तु चक्रवालः स कथ्यते ॥
3.[definition]When an arya is sung with gajlila tala, it is then called gajlilaआर्यैव यदि गीयेत तालेन गजलीलया । गजलीला तदा, गद्यपद्यजेति द्विधैव सा ॥
4.[enumeration]Tribhangis are expressed through svaras, patas and paras, and are of five typesस्वरैः पाटैश्च विरुदैस्तेनकैया विरच्यते । स्वरपदान्वितान्यष्टी पदकानि भवन्ति चेत् ।
5.[relation]Hayalila as a tala type is used in singing compositionsहयलीलेन तालेन हयलीलाऽपि गीयते ।
6.[relation]Jhampata tala is used in the performance of the kalahamsaka prabandhaझम्पातालेन मेधावी प्रबन्धे कलहंसके ॥
7.[structural]Gajlila is characterized by having its pada bound with pranas by scholarsगजलीलस्य तालस्य प्राणैर्बद्धं पदं बुधैः ।
8.[structural]In sharablilaka, a different raga and tala occurs in each padaपदे पदे भवेद् रागस्तालश्चान्यः पदे पदे ।
9.[structural]Simhavikranta is sung with initial tala and consists of four khandas derived from eight padikapathasआदितालेन संयोज?्य यत्र खण्डं चतुष्टयम् । पदपाताष्टकाद् गेयः सिंहविक्रान्तसंज?्ञकः ॥
10.[structural]Chakravala can be sung in both prose and verse composition combined with svarasगद्ये वा पद्यवन्धे वा वर्णनानान्तशोभितः। नादत्ते स्वरसंयुक्तो ज?ेगीयते (गीयते) चक्रवालकः ॥
11.[structural]Ghatastenamuttaka can be composed with the first half in two verses and second half in tenaka, or vice versaद्विपद्या यस्य पूर्वार्धम् उत्तरार्धं तु तेनके । व्युत्क्रमेणापि रचितः स घटस्तेनमुक्तकः ।
12.[structural]Hayalila is a tala type in which the first half is sung with svaras and the second half with birudasप्रथमार्धं स्वरैज?्ञेंयं द्वितीयं बिरूदैः पुनः । हयलीलागणैर्बद्धं हयलीलाक्रमस्त्वयम् ॥
13.[structural]Sharablilaka has eight svarapadas and eight ragas and talas in each padaस्वरपदान्वितान्यष्टी पदकानि भवन्ति चेत् । अष्टौ रागास्तथा तालाः स स्यात् शरभलीलकः ॥
14.[structural]In the kalahamsaka prabandha, the pada is constructed with nabhajava notes, then svaras are used with jhampata talaपादो नभजवैर्युक्तः कर्तव्यः स्वमनीषया । पश्चात् स्वराः प्रयोक्तव्याः प्रबन्धे कलहंसके ॥ झम्पातालेन मेधावी प्रबन्धे कलहंसके ॥
15.[structural]Kaivada is sung with diverse and novel verses combined with tala and varna namesपदैर्वहुविधैर्नव्यैस्तालेन च समन्वितः। वर्ण्यनामसमोपेतः कैवाडः परिगीयते ॥
English attestations (3)
1.[attribution]Mānaso is cited as a source for technical definitions of various prabandha typesMānaso IV.16.332. Mānaso IV.16,333,335.
14.[structural] ⇄In the kalahamsaka prabandha, the pada is constructed with nabhajava notes, then svaras are used with jhampata talaMānaso IV.16.324,325.
15.[structural] ⇄Kaivada is sung with diverse and novel verses combined with tala and varna namesMānaso IV.16.430.
← II p152 index II p154 →