varṇa core_concept

BRHADDESI ⁹² [अनु १६९] अस्यार्थः - शुद्धकैशिको नाम[रागो] मध्यमग्रामसम्बन्धः, कैशिकोकार्मारवीज?ातिभ्या समुत्पन्नत्वात्। तारषड्ज?ोऽस्य ग्रहोंऽशश्च। पञ्चमो न्यासः। निषादीऽत्र काकली। पूर्णस्वरश्चायम् , ग्रहः अंश(स्व?ध) चित्रस्याष्ट्रादशाङ्गस्य [?]निर्वहणे विनियोगः। वीररौद्रादिको रसः।षङ्ज?ादिमूर्छना। आरोही वर्णः। ^४६प्रसन्नादिरलङ्कारः। दक्षिणे कला,वृत्तौ कला,चित्रे कला । स्वरपदगीते चच्चत्पुटादितालः। [शुद्धरागाणा ग्रामविभागः] [अनु॰ ^१७०] ननु एते ग्रामविशेषसम्बन्धा, कुतोऽयं विशेषलाभः ? उच्यते, भरतवचनादेवासौ विशेषो कु(तो ऽ)यं लभ्यते । तथा चाह भरतमुनिः - ''ज?ातिसम्भूतत्वाद् ग्रामरागाणाम्''४० इति , ''यत्किञ्चिद् गीयते लोके तत्सर्वं ज?ातिषु स्थितम् ' '४८ इति वचनात् । तथा काश्यपेनाप्युक्तम् - तत्सर्व ''षाडवो मध्यमग्रामे पञ्चमः कैशिकस्तथा । पाडवे ककुभ् षड्ज? साधारितश्चैव तथा कैशिकमध्यमः॥'' [शुद्धरागाणा विनियोगः] [अनु॰ १७१] ननु अमी विनियोग-विशेषाः कस्माल्लभ्यन्ते ? [मुनि-] वचनादेव लभ्यन्ते। तथा अ(यं ?मी) चाह भरतः- ‘‘मुखे तु मध्यमग्रामः षड्ज?: प्रतिमुखे भवेत् । गर्भे साधारितश्चैव ^४९ह्मवमर्शे तु पञ्चमः ॥ ...वावमर्शे ^• तु

BRHADDEŚĨ ¹²⁴ [अनु॰ २१०] अस्यार्थः - पञ्चमषाडवः १०७षड्जग्रामसम्बन्धः । ऋषभोऽस्य ग्रहोंऽशश्च । मध्यमो ॰( ঘ:) न्यासः । १०८ प्रयोक्त्रपेक्षया क्वचिदंशोऽपि[।] निषादोऽत्र काकली । पूर्णश्चायम् । उद्भटचारिमण्डलाज?ौ ॰(ज?ी?दी) (स्र?कृ)॰ विनियोगः। वीरादिरसः। ऋषभादिमूर्छना। प्रसन्नाद्यन्तोऽलङ्कारः। दक्षिणे कला, वार्तिके कला, चित्रे कला । स्वरपदगीते चच्चत्पुटादितालः । [९.रेवगुप्तः]^१०९ ऋषभांशो मध्यमान्तः सम्पूर्णस्वरकस्तथा । (₹) आर्षभीमध्यमाज?ात्यो रेवगुप्तः प्रकीर्तितः ॥३४०॥ [अन्॰ २११] अस्यार्थः - रेवगुप्तः षड्जग्रामसम्बन्धः । आर्षभीमध्यमाज?ात्योरुत्पत्रोऽपि षड्जग्रामसम्बन्ध एव पञ्चमस्य चतुःश्रुतिकत्वात् । ऋषभोऽस्य ग्रहोंऽशश्च । न्यासो मध्यम एव च । निषादोऽत्र काक'ली । पूर्णस्वरश्चायम् । उद्भटचारिमण्लाज?ौ विनियोगः । वीरादिरसः। ॰(ज?ी?दी) ऋषभादिमूर्छना । आरोही वर्णः प्रसन्नान्तोऽलङ्कारः। दक्षिणे कला, वार्तिके कला, चित्रे कला । चच्चत्पुटादितालः। ११० [१०. टक्सैन्धवः] स्यात् षाड्ज?ीधैवतीज?ात्योष्टकसगस्तु सैन्धवः। षड्ज?ांशन्याससंयुक्तः पञ्चमेन तु दुर्बलः ॥३४१॥ [अनु २१२] [अस्यार्थः]- टक्कसैन्धवरागः षड्जग्रामसम्बन्धः, षाड्ज?ीधैवतीसमुत्पत्रत्वात् । षड्ज?ोऽस्य निषादगान्धारौ चात्र काकल्यन्तरौ । पञ्चमस्याल्पत्वम् । पूर्णस्वरश्चायम् । ग्रहोंऽशो न्यासश्च । ॰(रेष ? चै) (चित्रे ? चात्र) ²¹⁰

155 VIMARŠA 3. The instrument of the navel, heart, throat, Reaching the mouth cerebrum and the cavity process of hearing in the cavity, the air manifests speaker himself has of the mouth. the varnas. been explained as being comprised of the consciousness of the filling of the different points in the vocal organism (with air). Thus one and the same sound appears to be different. The following apparent differences are obvious in the above chart - (a) 'Atman' is used in Pā Ši and SR, but BrD uses the word puruşa. (b) In Pā Śi and SR the first step starts with the will of the ātman, but in BrD the combination of 'fire' and 'air' is spoken of as the first step, without the mention of any activating agent. The purusa is mentioned in the second stage as the agent in propelling the air upwards. (c) In Pā Ši, buddhi (intellect) is mentioned as an agent in the 'gathering' of the content of speech. This is absent in BrD and SR; the reason could perhaps be that in musical sound the differentiation of the form and content ( meaning ) of sound is not pertinent. (d) In BrD mind has not been mentioned at all. The mention of pratyaya (assured consciousness), however, does bring in the mind, but it is related to the process of hearing in the speaker ( see note 3 on puruşa ). 3. Puruşa is a very important word in Indian philosophy; it has a double derivation viz. 'one who sleeps in the pura, castle or city and one who fills'. The primordial being in the form of 'Man' is the primary meaning of this word. The use of this word in our text seems to be inspired by Ayurveda - बुद्धीन्द्रियाणि मनोऽर्धा एवा योगधर परम् । (Car Sam śanrasthana I, 35) चतुर्विंगतिको होष राशि पुरुषसज्ञकः ॥ 'Puruşa' is the name of the collection of twentyfour ( elements ) viz. buddhi ( sixfold perception as associated with the five sense-organs and mind ), the ten indriyas (viz. five sensory and five motor organs), mind, the six objects of perception and the ultimate repository of the above twenty-three elements (i.e. ātman ). Thus when purusa is said to impel the air in the vocal 'path', the separate mention of mind may not be held to be essential. The only thing that still poses a slight deviation of our text from the accepted tradition is that the combination of 'fire' and 'air' has been mentioned here in the beginning without any reference to an impelling agent. 4. This passage ascribed to Viśvāvasu has attracted the attention of later authors. For example, antara-śruti has been interpreted by Kallinātha (Kalā on SRI, 3.10-16) as the śrutis situated in vikṛta svaras which term is coventionally accepted for antara (gāndhāra) and kākalī (niṣāda).